تبلیغات
اسطرلاب
اسطرلاب

جهت یابی و قبله

با عرض سلام و ادب خدمت تمامی عزیزان!

این مقاله كوتاه برای برقراری ارتباط بیشتر با مسئله جهت یابی و قبله برای شما عزیزان نگاشته شده است.

در این مقاله این مسئله را از سمتی دیگر مورد بررسی قرار میدهم كه تكمیل كننده صحبت های بنده در كارگاه برگزار شده می باشد.

اگر یك صفحه، یك كره را قطع كند، سطح مقطع حاصله همواره یك دایره خواهد بود. در صورتی كه این صفحه شامل مركز كره نیز باشد، كره به دو بخش مساوی تقسیم می شود و بزرگترین دایره ممكن حاصل می گردد كه دایره عظیمه نامیده می شود.

در صورتی كه دو نقطه دلخواه بر روی كره اتخاذ كنیم تنها و تنها یك دایره عظیمه از آن عبور میكند.(طبق این اصل كه تنها و تنها یك صفحه از 3 نقطه متمایز خارج از یك خط می گذرد. نقطه سوم همان مركز كره است.)

بخشی از كمان دایره عظیمه كه بین دو نقطه دلخواه روی كره است، كوتاه ترین مسیر روی كره برای وصل كردن آن دو نقطه به هم است. و اگر جسمی به صورت عمودی از یكی از این دو نقطه به سمت بیرون كره در ارتفاعی قرار داشته باشد، از نقطه دوم روی كره، جهتی كه آن جسم دیده میشود در جهت دایره عظیمه بین آن دو نقطه خواهند بود!

در دو روز از سال (یكی 7یا8 خرداد و دیگری 24یا25 تیر) در لحظه اذان ظهر به وقت مكه مكرمه خورشید بالای كعبه معظمه قرار خواهد گرفت و اگر ما جهت خورشید را در هر نقطه ای روی زمین كه از روشنایی روز برخوردار است تعیین كنیم همانا جهت قبله را تعیین كرده ایم كه این عمل با قرار دادن شاخصی عمودی در مكان مورد نظر و عكس جهت سایه آن همان جهت قبله خواهد بود...

قبله

اما برای تعیین قبله در روز های دیگر سال برای نقاط دیگر باید چه كرد؟

این جاست كه از سیستم های مختصات زمین مركزی استفاده میكنیم!

در سیستم های مختصاتی زمین مركزی كره زمین یك كره كامل فرض می شود و چون همواره زمین به گرد محوری تقریبا ثابت به نام محور عالم در گردش از غرب به شرق است  اینطور به نظر می رسد كه دو نقطه در قطب شمال و جنوب زمین وجود دارند كه هرگز نمی چرخند!!! همینطور در راستای این محور در جهت شمال ستاره ای وجود دارد كه به همین دلیل هرگز تغییر مكان نمی دهد و تقریبا بالای قطب شمال زمین حضور دارد و همانند مطلبی كه در بالا گفتیم هرگاه به سمت آن ستاره نظاره كنیم باید رو به سمت نقطه شمال باشیم...

حال می توانیم دایره های عظیمه گذرنده از قطب شمال و جنوب را رسم كنیم! كه این دوایر همان دوایر نصف النهار نام دارند! برخلاف مطلب قبلی، می توانیم بی نهایت دایره عظیمه از این دو نقطه روی كره رسم كنیم كه دلیل آن هم نقض پرانتزی بود كه عرض كردم! 3نقطه در این حالت روی یك خط كه همان محور عالم هست قرار دارند. اگر دایره عظیمه ای كه عمود بر این محور است را رسم كنیم می توانیم كره را به دو بخش كلی نیمكره جنوبی و شمالی تقسیم كنیم! این دایره عظیمه به خصوص همان استوای زمین است. حال روی تمامی این دوایر نصف النهاری می توان درجه بندی كرد از استوا تا قطب شمال از صفر تا مثبت 90 درجه و همینطور از استوا تا قطب جنوب، از صفر تا منفی 90 درجه! كه هر نقطه روی زمین یك عدد از منفی نود درجه تا مثبت نود درجه را به خود اختصاص می دهد كه این همان عرض جغرافیایی است! اگر روی تمای دوایر نصف النهاری عرض های جغرافیایی برابر را معین كنیم و به هم وصل كنیم دوایری به وجود می آیند به نام مدار كه مدار ها همان دوایر صغیره هستند عمود بر محور عالم.(دایره صغیره دایره ای است كه از مركز كره نگذرد!) میتوانید در عكس زیر این مفاهیم را یكجا ببینید:

مثلثات کروی

حال مبنایی دیگر محتاجیم تا هر نقطه روی زمین را به صورت منحصر به فرد تعیین كنیم از این جهت باید یك نقطه روی زمین انتخاب كنیم و نصف النهار گذرنده از آن را مبنا قرار دهیم. برای این كار به صورت بین اللملی نصف النهار گذرنده از گرینویچ(لندن-انگلستان) را مبنا قرار میدهند! در جهان اسلام هم میتوان برای تعیین قبله نصف النهار گذرنده از كعبه(مكه-عربستان) را مبنا قرار داد. در هر صورت با تعیین نصف النهار مبدأ، نقطه برخورد استوا با آن را صفر طول جغرافیایی در نظر میگیریم. روی یك دایره می توان 360 درجه جدا كرد در اینجا هم ما میتوانیم از صفر تعیین شده روی استوا(كه یك دایره است) 360 درجه جدا كنیم اما به این صورت كه از صفر تا 180درجه به سمت شرق و از صفر تا 180 درجه به سمت غرب! برای هر نقطه روی زمین میتوان یك نصف النهار رسم كرد و عرض جغرافیایی را بدست آورد و زاویه بین برخورد نصف النهار با استوا تا مبدأ صفر معین شده را به عنوان طول جغرافیایی در نظر گرفت! اگر نصف النهار مبدأ را نصف النهار گذرنده از كعبه معظمه بگیریم، نام طول جغرافیایی به طول جغرافیایی اسلامی تغییر میدهیم تا این دو مورد تفكیك شوند!!!

پس ما می توانیم هر نقطه روی زمین را با طول جغرافیایی(اسلامی) و عرض جغرافیایی معین كنیم!

حال وقتی سخن از تعیین قبله میرانیم باید جهت دایره عظیمه گذرنده از كعبه معظمه و مكان مورد نظر را تعیین كنیم!

اگر بتوانیم راستای نصف النهار مكان خود را تعیین كنیم می توانیم زاویه قبله را نسبت به آن معین كنیم... برای این كار باید در شب رو به سمت ستاره قطبی بایستیم و در روز هم پشت به سمت خورشید در هنگام اذان(چون در هنگام اذان در یك نقطه در نیمكره شمالی، خورشید در راستای جنوب قرار میگیرد)... میتوانید از عكس زیر در شب استفاده كنید:

ستاره قطبی

 

وقتی شما روی نصف النهار و رو به شمال به ایستید، فقط محتاج این هستیم كه زاویه دایره عظیمه قبله از راستای شمال را تعیین كنیم برای این كار ما از مثلثات كروی كمك می گیریم و در آن از موارد مشخصه در تصویر زیر كمك میگیریم:

حال اگر از قطب نما برای تعیین جهت شمال استفاده كنیم دچار خطا خواهیم شد به این دلیل كه قطب شمال مغناطیسی با قطب شمال زمین یكی نیست و فاصله ای دارد! برای تصحیح این مورد باید مقدار این انحراف روی هر نقطه از زمین (میل مغناطیسی) را از زاویه قبله كاست تا زاویه صحیح بدست آورد. همچنین میتوان از قبله نماهایی كه به همراه آنها جدولی وجود دارد برای اعمال همه این فرآیندها استفاده كرد...

تذكر: قبله نماهایی بدون جدول همراه، مخصوص شهری خاص ساخته می شوند و امكان استفاده آنها در دیگر شهرها نیست.

مؤید و منصور باشید.

علی رضایی




طبقه بندی: آمـوزش های نجومی،
نوشته شده در تاریخ چهارم تیر 90 توسط فاطر